Po przeczytaniu tego rozdziału...

...zrozumiesz, dlaczego zabawa nie jest przeciwieństwem nauki, lecz jednym z najbardziej naturalnych sposobów rozwoju mózgu. Dowiesz się, jakie umiejętności dziecko rozwija podczas swobodnej zabawy oraz dlaczego współczesna neurobiologia uznaje ją za ważny element zdrowego rozwoju.

Dlaczego zabawa jest tak ważna? Najkrótsza odpowiedź

Zabawa nie jest przerwą od nauki.

Dla rozwijającego się mózgu bardzo często jest nauką.

Podczas zabawy dziecko ćwiczy koncentrację, pamięć, planowanie, język, współpracę, kreatywność oraz regulację emocji. Uczy się rozwiązywać problemy, przewidywać skutki swoich działań i podejmować decyzje.

Nie dlatego, że ktoś polecił mu wykonanie ćwiczenia.

Dlatego, że samo chce odkrywać świat.

To właśnie dlatego współczesna psychologia rozwojowa i neurobiologia podkreślają, że zabawa nie jest stratą czasu.

Jest jednym z najważniejszych sposobów, w jaki dziecko przygotowuje się do dorosłego życia.

Z tego rozdziału dowiesz się

✔ dlaczego zabawa wspiera rozwój mózgu,

✔ jakie umiejętności dziecko rozwija podczas swobodnej zabawy,

✔ dlaczego nie każda nauka musi wyglądać jak siedzenie przy biurku,

✔ czym różni się zabawa swobodna od wykonywania poleceń,

✔ jak wspierać rozwój dziecka, nie odbierając mu radości odkrywania.

Wyobraź sobie taką sytuację...

Na placu zabaw bawi się kilkoro dzieci.

Jedno buduje z piasku zamek.

Drugie zbiera patyki i układa z nich most.

Po chwili pojawia się kolejne dziecko.

Rozpoczyna się rozmowa.

– „Ja będę budowniczym.”

– „A ja będę mieszkać w zamku.”

Po kilku minutach konstrukcja się rozpada.

Dzieci zatrzymują się na chwilę.

Patrzą.

Rozmawiają.

Próbują jeszcze raz.

Z boku wygląda to jak zwykła zabawa.

Nie ma zeszytów.

Nie ma podręczników.

Nie ma ocen.

A jednak...

gdybyśmy mogli zajrzeć do ich mózgów, zobaczylibyśmy niezwykle intensywną pracę.

Dzieci planują.

Rozwiązują problemy.

Uczą się współpracy.

Ćwiczą język.

Przewidują, co stanie się po wykonaniu kolejnego ruchu.

Radzą sobie z frustracją, gdy coś się nie udaje.

Szukają nowych pomysłów.

To wszystko dzieje się jednocześnie.

I właśnie dlatego zabawa jest czymś znacznie więcej niż sposobem na spędzenie wolnego czasu.

Mózg uczy się poprzez działanie

Od pierwszych miesięcy życia dzieci poznają świat przede wszystkim poprzez aktywność.

Dotykają.

Przesuwają.

Układają.

Próbują.

Obserwują.

Powtarzają.

Każda taka czynność dostarcza mózgowi nowych doświadczeń.

To z nich powstają połączenia między neuronami.

To dzięki nim dziecko stopniowo rozumie, jak działa świat.

Dlatego trudno oddzielić zabawę od nauki.

Dla rozwijającego się mózgu są one ze sobą nierozerwalnie związane.

Im więcej dziecko doświadcza, tym więcej okazji ma do budowania nowych umiejętności.

❌ Mit: Najpierw nauka, potem zabawa

To przekonanie od lat funkcjonuje w wielu domach.

Najpierw odrób lekcje.

Posprzątaj.

Wykonaj obowiązki.

Dopiero potem możesz się pobawić.

Oczywiście obowiązki są ważną częścią życia.

Jednak warto pamiętać, że zabawa nie jest wyłącznie nagrodą za ich wykonanie.

Jest naturalnym środowiskiem uczenia się.

To właśnie podczas swobodnej zabawy dzieci uczą się wielu umiejętności, których trudno nauczyć wyłącznie z podręcznika.

Dlatego pytanie nie powinno brzmieć:

„Czy zabawa jest ważniejsza od nauki?”

Lepiej zapytać:

„Czego moje dziecko uczy się właśnie teraz, bawiąc się?”

To pytanie potrafi całkowicie zmienić sposób patrzenia na dzieciństwo.

Myśl Marewy

To, co dla dorosłego wygląda jak zwykła zabawa, dla rozwijającego się mózgu jest jedną z najważniejszych lekcji życia.

Co dzieje się w mózgu dziecka podczas zabawy?

Kiedy patrzymy na bawiące się dziecko, często widzimy tylko to, co dzieje się na zewnątrz.

Klocki.

Lalki.

Piasek.

Kredki.

Wyścig samochodów.

Zabawę w sklep.

Ale pod tą pozornie prostą aktywnością dzieje się coś niezwykłego.

Mózg pracuje bardzo intensywnie.

Nie po to, aby zapamiętać odpowiedź do sprawdzianu.

Po to, aby zrozumieć świat.

Zabawa to naturalny trening dla mózgu

Wyobraź sobie dziecko, które buduje wieżę z klocków.

Próbuje położyć kolejny klocek.

Wieża się przewraca.

Dziecko zatrzymuje się na chwilę.

Patrzy.

Analizuje.

Próbuje jeszcze raz.

Za drugim razem układa klocki inaczej.

Wieża stoi dłużej.

Co właśnie wydarzyło się w jego mózgu?

Dziecko nie tylko bawiło się klockami.

Uczyło się przewidywania.

Rozwiązywania problemów.

Planowania kolejnych działań.

Wyciągania wniosków.

Radzenia sobie z niepowodzeniem.

To wszystko bez jednej kartki z ćwiczeniami.

Podczas zabawy rozwijają się najważniejsze umiejętności

Swobodna zabawa angażuje wiele obszarów mózgu jednocześnie.

Dziecko ćwiczy:

• koncentrację uwagi,
• pamięć roboczą,
• planowanie,
• elastyczne myślenie,
• kreatywność,
• język,
• koordynację ruchową,
• współpracę z innymi,
• regulację emocji.

To właśnie dlatego jedna godzina wartościowej zabawy może być dla rozwijającego się mózgu niezwykle intensywnym doświadczeniem.

Nie dlatego, że dziecko wykonuje trudne zadania.

Dlatego, że samo tworzy, sprawdza i odkrywa.

Dlaczego dzieci tak często powtarzają tę samą zabawę?

Rodzice czasami zastanawiają się:

„Dlaczego moje dziecko po raz setny buduje tę samą wieżę?”

Albo:

„Dlaczego codziennie bawi się w to samo?”

Z perspektywy dorosłego może wydawać się, że nic nowego się nie dzieje.

Dla mózgu dziecka każda kolejna próba jest jednak okazją do doskonalenia umiejętności.

Powtarzanie nie oznacza braku rozwoju.

Wręcz przeciwnie.

To właśnie dzięki powtarzaniu mózg wzmacnia połączenia między neuronami.

Dziecko staje się coraz sprawniejsze.

Coraz pewniejsze.

Coraz bardziej samodzielne.

To dlatego zabawa, która dla dorosłego wydaje się monotonna, dla dziecka nadal może być fascynującym wyzwaniem.

Co mówi nauka?

Badania z zakresu psychologii rozwojowej i neurobiologii pokazują, że swobodna zabawa wspiera rozwój funkcji wykonawczych mózgu.

Są to umiejętności odpowiedzialne między innymi za planowanie, kontrolowanie impulsów, elastyczne myślenie oraz utrzymywanie uwagi.

To właśnie te zdolności pomagają dzieciom później organizować naukę, rozwiązywać problemy i radzić sobie z nowymi wyzwaniami.

Dlatego zabawa nie przygotowuje dziecka wyłącznie do szkoły.

Przygotowuje je do życia.

Zabawa uczy czegoś, czego trudno nauczyć przy biurku

Podczas zabawy dzieci negocjują zasady.

Uczą się czekać na swoją kolej.

Przeżywają sukces.

Doświadczają porażki.

Szukają kompromisów.

Rozwiązują konflikty.

Ćwiczą cierpliwość.

Budują relacje.

To umiejętności, których nie da się w pełni nauczyć z podręcznika.

Trzeba ich doświadczyć.

I właśnie dlatego zabawa jest tak niezwykle cenna.

❌ Mit: Zabawa to strata czasu

Czasami można usłyszeć:

„Przestań się bawić i zajmij się czymś pożytecznym.”

A przecież dla rozwijającego się mózgu...

zabawa bardzo często jest czymś pożytecznym.

Nie oznacza to, że każda minuta dnia powinna być przeznaczona na zabawę.

Oznacza jednak, że warto spojrzeć na nią inaczej.

Nie jak na przerwę od rozwoju.

Ale jak na jedną z jego najważniejszych dróg.

Myśl Marewy

Podczas zabawy dziecko nie ucieka od nauki. Ono właśnie uczy się tego, czego często nie da się nauczyć w żaden inny sposób.

Co to oznacza dla rodzica i nauczyciela?

Jeżeli po przeczytaniu tego rozdziału zapamiętasz tylko jedną rzecz, niech będzie nią ta:

Nie każda cenna nauka wygląda jak lekcja.

Bardzo często wygląda jak wspólna zabawa.

Rozmowa.

Budowanie z klocków.

Gra planszowa.

Zabawa w sklep.

Spacer po lesie.

To właśnie w takich chwilach dziecko rozwija wiele umiejętności, które będą mu potrzebne przez całe życie.

Co to oznacza dla rodzica?

Rodzice często zastanawiają się:

„Czy moje dziecko wystarczająco dużo się uczy?”

To ważne pytanie.

Ale równie ważne jest inne:

„Czy moje dziecko ma czas, aby swobodnie się bawić?”

Bo właśnie wtedy rozwija nie tylko wiedzę.

Rozwija sposób myślenia.

Wyobraźnię.

Samodzielność.

Umiejętność rozwiązywania problemów.

Nie musisz przez cały czas organizować dziecku kolejnych aktywności.

Nie musisz wypełniać każdej wolnej chwili zajęciami dodatkowymi.

Czasami największym prezentem jest...

czas.

Czas na własne pomysły.

Na nudę.

Na budowanie.

Na wymyślanie.

Na odkrywanie.

To właśnie z takich chwil bardzo często rodzi się kreatywność.

Co to oznacza dla nauczyciela?

W klasie łatwo skupić się na realizacji programu.

To naturalne.

Jednak warto pamiętać, że dzieci uczą się nie tylko wtedy, gdy rozwiązują zadania z podręcznika.

Uczą się również wtedy, gdy mogą wspólnie coś zbudować.

Odegrać scenkę.

Przeprowadzić doświadczenie.

Rozwiązać problem w grupie.

Wymyślić własne rozwiązanie.

Takie aktywności nie są stratą czasu.

One rozwijają umiejętności, których trudno nauczyć wyłącznie poprzez słuchanie.

Dlatego coraz więcej współczesnych metod nauczania wykorzystuje elementy zabawy, współpracy i doświadczenia.

Nie po to, aby nauka była łatwiejsza.

Po to, aby była bliższa temu, jak naprawdę uczy się mózg.

Jak wykorzystać tę wiedzę już dziś?

Nie potrzeba drogich zabawek.

Nie potrzeba specjalnych pomocy dydaktycznych.

Najcenniejszym narzędziem rozwoju bardzo często jest...

czas spędzony razem.

✔ Pozwól dziecku kierować zabawą.

Nie zawsze musimy podpowiadać, co i jak zrobić.

Czasami warto po prostu obserwować.

Dziecko często samo tworzy scenariusze, które rozwijają jego wyobraźnię i uczą samodzielnego myślenia.

✔ Nie bój się nudy.

Dorośli często chcą natychmiast zapełnić każdą wolną chwilę.

Tymczasem właśnie z nudy bardzo często rodzą się najlepsze pomysły.

To wtedy dziecko zaczyna wymyślać własne zabawy.

Tworzyć.

Eksperymentować.

Odkrywać.

✔ Dołącz do zabawy, ale jej nie przejmuj.

Kiedy budujesz z dzieckiem wieżę z klocków...

nie chodzi o to, żeby powstała najwyższa konstrukcja.

Chodzi o wspólne doświadczenie.

Rozmowę.

Śmiech.

Poszukiwanie rozwiązań.

Pozwól dziecku być autorem zabawy.

Ty bądź jego towarzyszem.

✔ Zauważ, czego dziecko uczy się podczas zabawy.

Zamiast powiedzieć:

„Ale się dziś długo bawiłeś.”

spróbuj powiedzieć:

„Widzę, że szukałeś różnych sposobów, żeby ten most się nie zawalił.”

Albo:

„Świetnie współpracowaliście przy budowie miasta.”

Takie komentarze pomagają dziecku zauważyć własne umiejętności.

✔ Nie pytaj tylko: „Co dziś zrobiłeś?”

Zapytaj również:

„W co dziś bawiłeś się najchętniej?”

albo:

„Co najbardziej Cię dziś zaciekawiło podczas zabawy?”

Takie pytania pokazują dziecku, że jego sposób odkrywania świata jest ważny.

Najważniejsze wnioski

✔ Zabawa jest naturalnym środowiskiem uczenia się.

✔ Podczas zabawy dzieci rozwijają wiele umiejętności jednocześnie.

✔ Swobodna zabawa wspiera kreatywność, samodzielność i współpracę.

✔ Rolą dorosłych nie jest kierowanie każdą minutą zabawy.

✔ Czasami największym wsparciem jest obecność, uważność i zaufanie do naturalnego rozwoju dziecka.Co możesz zrobić już dziś?

Dzisiaj znajdź choć piętnaście minut.

Odłóż telefon.

Usiądź obok dziecka.

Nie planuj zabawy.

Nie kieruj nią.

Zapytaj tylko:

„W co chciałbyś się dziś pobawić?”

A potem...

pozwól dziecku zostać przewodnikiem.

Możesz odkryć świat, którego dawno nie widziałeś.

📌 Do zapamiętania

Najcenniejsze zabawki nie uczą dzieci. Najwięcej uczą doświadczenia, które dzieci tworzą podczas zabawy.

Myśl Marewy

Najpiękniejsze dzieciństwo to nie to, w którym dziecko miało najwięcej zabawek. To to, w którym miało najwięcej okazji do swobodnego odkrywania świata.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każda zabawa wspiera rozwój dziecka?

Większość swobodnych zabaw wspiera rozwój w różnym zakresie.

Budowanie z klocków rozwija planowanie i wyobraźnię.

Zabawy ruchowe wspierają koordynację i świadomość ciała.

Zabawy w odgrywanie ról rozwijają język, empatię i umiejętności społeczne.

Nie chodzi o to, aby każda zabawa miała konkretny cel edukacyjny.

Najważniejsze jest to, że dziecko może działać, próbować i odkrywać.

Czy dziecko powinno bawić się samo?

Tak.

Samodzielna zabawa jest bardzo wartościowa.

To właśnie wtedy dziecko uczy się podejmowania decyzji, rozwiązywania problemów, organizowania własnych działań i rozwijania wyobraźni.

Nie oznacza to jednak, że wspólna zabawa z dorosłym jest mniej ważna.

Obie formy są potrzebne.

Jedna rozwija samodzielność.

Druga buduje relację.

Czy drogie zabawki rozwijają bardziej?

Niekoniecznie.

Dla rozwijającego się mózgu znacznie ważniejsze od ceny zabawki jest to, co dziecko może z nią zrobić.

Kartonowe pudełko może stać się rakietą.

Koc może zamienić się w namiot.

Patyk może być wędką albo różdżką.

Największą wartość ma nie sama zabawka.

Największą wartość ma dziecięca wyobraźnia.

Czy warto bawić się razem z dzieckiem?

Tak.

Nie dlatego, że dziecko tego zawsze potrzebuje.

Ale dlatego, że wspólna zabawa buduje relację.

Daje poczucie bliskości.

Pokazuje dziecku, że jest ważne.

Nie chodzi o to, aby codziennie organizować długie zabawy.

Czasem wystarczy kilkanaście minut pełnej obecności.

Bez telefonu.

Bez pośpiechu.

Bez rozpraszaczy.

Czy zabawa przygotowuje dziecko do szkoły?

Tak.

Choć często nie w taki sposób, jak sobie wyobrażamy.

Podczas zabawy dziecko rozwija uwagę, pamięć, język, samodzielność, współpracę, planowanie i regulację emocji.

To właśnie te umiejętności są fundamentem późniejszego uczenia się.

Dlatego zabawa nie jest przygotowaniem do nauki.

Ona już jest częścią nauki.

Czy starsze dzieci również potrzebują zabawy?

Zdecydowanie tak.

Forma zabawy zmienia się wraz z wiekiem.

Starsze dzieci częściej wybierają gry planszowe, sport, budowanie, eksperymentowanie, tworzenie własnych projektów czy gry fabularne.

Jednak potrzeba odkrywania, tworzenia i eksperymentowania pozostaje z nami przez całe życie.

📌 Do zapamiętania

Zabawa nie jest przeciwieństwem nauki. Jest językiem, którym rozwijający się mózg poznaje świat.

Pytanie do refleksji

Przypomnij sobie zabawę, którą najbardziej lubiłeś lub lubiłaś jako dziecko.

Czego się podczas niej uczyłeś?

Może współpracy?

Może cierpliwości?

Może odwagi?

A może kreatywności?

Bardzo często dopiero jako dorośli dostrzegamy, że najważniejsze lekcje dzieciństwa odbywały się nie przy szkolnej ławce, lecz na dywanie, podwórku, w lesie czy na placu zabaw.

Co mówi nauka?

Treść tego rozdziału powstała w oparciu o współczesną wiedzę z zakresu neurobiologii, psychologii rozwojowej oraz nauk o uczeniu się. Inspiracją były między innymi prace:

• Alison Gopnik,
• Stuart Brown,
• prof. Manfred Spitzera,
• prof. Marka Kaczmarzyka,
• dr Marzeny Żylińskiej.

Myśl Marewy

Dziecko nie bawi się po to, żeby odpocząć od nauki. Bawi się po to, żeby zrozumieć świat.

Dziękujemy, że jesteś częścią Akademii Koncentracji Marewa.

Dzieciństwo nie jest okresem oczekiwania na prawdziwe życie.

Dzieciństwo jest życiem.

Każda zabawa.

Każde pytanie.

Każda zbudowana wieża z klocków.

Każdy zamek z piasku.

Każda wymyślona historia.

To wszystko są małe kroki prowadzące do wielkich umiejętności.

Być może dziecko nie będzie pamiętało wszystkich zabawek, które miało.

Ale bardzo możliwe, że zapamięta, czy miało czas, przestrzeń i odwagę, aby się bawić.

Do zobaczenia w kolejnym rozdziale Akademii Koncentracji Marewa. 💚

Rodział 8

Autor: Ewa Russ – trenerka Sensogimnastyki

Mózgu, terapeutka zajęciowa, twórczyni marki Marewa. Tworzy materiały

wspierające koncentrację, rozwój poznawczy i naukę dzieci poprzez ruch,

rysowanie oburącz oraz praktyczne ćwiczenia wykorzystywane przez rodziców,

nauczycieli i terapeutów.